Νέα έρευνα για τη CIPN: η άσκηση που μπορεί να προλάβει τη νευροπάθεια πριν καν εμφανιστεί

Όταν μιλάω με ασθενείς που ξεκινούν χημειοθεραπεία, η νευροπάθεια είναι σχεδόν πάντα το τελευταίο πράγμα στο μυαλό τους. Είναι λογικό, η προσοχή πηγαίνει στη νόσο. Όμως αρκετούς μήνες αργότερα, όταν τα δάχτυλα μουδιάζουν και το περπάτημα γίνεται αβέβαιο, η νευροπάθεια γίνεται το πρόβλημα που μένει. Και μέχρι πρόσφατα, η απάντηση που έπαιρναν οι περισσότεροι ήταν ότι δεν υπάρχει ουσιαστική αντιμετώπιση και πρέπει απλώς να το συνηθίσουν.

Αυτό αλλάζει. Τα τελευταία δύο χρόνια έχουν δημοσιευτεί μελέτες που, για πρώτη φορά, δείχνουν κάτι που οι κλινικοί περιμέναμε καιρό: ότι η σωστή άσκηση δεν ανακουφίζει απλώς τα συμπτώματα της περιφερικής νευροπάθειας από χημειοθεραπεία (CIPN), αλλά μπορεί να μειώσει την πιθανότητα να εμφανιστεί από την αρχή. Θέλω να σας εξηγήσω τι δείχνουν αυτές οι έρευνες, γιατί έχουν σημασία, και τι σημαίνουν πρακτικά για κάποιον που περνάει ή μόλις τελείωσε χημειοθεραπεία.

Γιατί η CIPN είναι τόσο επίμονη

Τα νευροτοξικά χημειοθεραπευτικά, όπως η οξαλιπλατίνη και τα αλκαλοειδή της vinca, βλάπτουν τα περιφερικά νεύρα. Το αποτέλεσμα είναι μούδιασμα, μυρμήγκιασμα, κάψιμο, μειωμένη αίσθηση, αδυναμία και διαταραχή της ισορροπίας, συνήθως ξεκινώντας από τα πόδια και τα χέρια. Σε ασθενείς που λαμβάνουν αυτά τα φάρμακα, η νευροπάθεια μπορεί να φτάσει έως και το 90% των περιπτώσεων.

Το πιο δύσκολο κομμάτι είναι ότι, μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει φάρμακο που να την προλαμβάνει αξιόπιστα. Όταν τα συμπτώματα γίνονται έντονα, η μόνη λύση που έχει ο ογκολόγος είναι συχνά να μειώσει τη δόση ή να καθυστερήσει την αγωγή, κάτι που μπορεί να επηρεάσει την ίδια την αποτελεσματικότητα της θεραπείας. Γι' αυτό κάθε παρέμβαση που μπορεί να προστατεύσει τα νεύρα έχει αξία που ξεπερνά την άνεση του ασθενούς.

Τι έδειξε η μεγάλη μελέτη του 2024

Η πιο σημαντική δημοσίευση ήρθε τον Ιούλιο του 2024 στο JAMA Internal Medicine, από την ομάδα της Fiona Streckmann. Ήταν μια πολυκεντρική τυχαιοποιημένη μελέτη με ασθενείς που λάμβαναν οξαλιπλατίνη ή αλκαλοειδή της vinca. Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες: μία που έκανε αισθητικοκινητική προπόνηση, μία που έκανε προπόνηση με δόνηση ολόκληρου του σώματος, και μία που ακολούθησε τη συνήθη φροντίδα.

Είναι ένα νούμερο που, την πρώτη φορά που το διάβασα, με έκανε να το ξαναδιαβάσω. Δεν μιλάμε για μικρή βελτίωση σε ένα ερωτηματολόγιο. Μιλάμε για το αν ένας άνθρωπος θα ζήσει με μόνιμο μούδιασμα στα πόδια ή όχι. Το μεγαλύτερο όφελος μάλιστα φάνηκε στους ασθενείς που λάμβαναν αλκαλοειδή της vinca και έκαναν αισθητικοκινητική προπόνηση.

Τι είναι η αισθητικοκινητική προπόνηση

Ο όρος ακούγεται τεχνικός, αλλά η ιδέα είναι απλή. Πρόκειται για ασκήσεις που προκαλούν το νευρικό σύστημα να ελέγχει τη θέση και την κίνηση του σώματος σε ασταθείς συνθήκες. Στην πράξη σημαίνει εξάσκηση ισορροπίας σε διαφορετικές επιφάνειες, ελεγχόμενες κινήσεις που απαιτούν συγκέντρωση, και σταδιακά αυξανόμενη δυσκολία ώστε το νεύρο και ο μυς να μάθουν να συνεργάζονται ξανά.

Αυτό που κάνει τη διαφορά δεν είναι η ένταση, αλλά η ποιότητα και η συνέπεια. Στη μελέτη, οι ασθενείς προπονούνταν δύο φορές την εβδομάδα παράλληλα με τη χημειοθεραπεία. Δεν ήταν εξαντλητικές προπονήσεις. Ήταν στοχευμένες, ασφαλείς και προσαρμοσμένες στην κατάσταση του καθενός.

Τι ισχύει για όσους έχουν ήδη νευροπάθεια

Μια εύλογη ερώτηση είναι: αυτά αφορούν μόνο την πρόληψη; Τι γίνεται με κάποιον που έχει ήδη συμπτώματα; Εδώ τα δεδομένα είναι επίσης ενθαρρυντικά. Μεταναλύσεις και ανασκοπήσεις των τελευταίων ετών δείχνουν ότι η θεραπευτική άσκηση, ιδίως ο συνδυασμός αισθητικοκινητικής προπόνησης, ενδυνάμωσης και εξάσκησης ισορροπίας, βελτιώνει τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων, τη μυϊκή δύναμη και την ποιότητα ζωής, χωρίς σοβαρές παρενέργειες.

Με άλλα λόγια, ακόμη κι αν η νευροπάθεια έχει ήδη εγκατασταθεί, η σωστή άσκηση μπορεί να βελτιώσει τη σταθερότητα στο περπάτημα, να μειώσει τον κίνδυνο πτώσης και να βοηθήσει τα χέρια να ανακτήσουν επιδεξιότητα. Δεν είναι μαγική λύση και δεν λειτουργεί το ίδιο σε όλους, αλλά είναι τεκμηριωμένα η πιο αποτελεσματική μη φαρμακευτική προσέγγιση που έχουμε αυτή τη στιγμή.

Γιατί η μέτρηση είναι το κλειδί

Ένα στοιχείο που θεωρώ κρίσιμο και που εφαρμόζω σε κάθε ασθενή με CIPN είναι η αντικειμενική αξιολόγηση. Δεν αρκεί να ρωτάς αν κάποιος νιώθει καλύτερα. Χρησιμοποιώ διαπασών 128Hz για να μετρήσω την αισθητικότητα στις δονήσεις, που είναι από τα πρώτα πράγματα που επηρεάζονται, και το 9-Hole Peg Test για να καταγράψω με αριθμούς την επιδεξιότητα των χεριών.

Έτσι, αντί να βασιζόμαστε σε εντυπώσεις, βλέπουμε αν το πρόγραμμα δουλεύει και προσαρμόζουμε ανάλογα. Είναι και κάτι που εκτιμούν ιδιαίτερα οι ογκολόγοι, γιατί τους δίνει συγκεκριμένα δεδομένα για την πορεία του ασθενούς τους.

Τι σημαίνουν όλα αυτά πρακτικά

Αν εσείς ή κάποιος δικός σας ξεκινάει ή κάνει χημειοθεραπεία με νευροτοξικά φάρμακα, το πιο σημαντικό μήνυμα από αυτές τις έρευνες είναι ότι ο καλύτερος χρόνος για να ξεκινήσει η άσκηση δεν είναι αφού εμφανιστεί η νευροπάθεια, αλλά όσο το δυνατόν νωρίτερα. Η πρόληψη φαίνεται να είναι πολύ πιο αποτελεσματική από τη διαχείριση των μόνιμων συμπτωμάτων αργότερα.

Αν η νευροπάθεια έχει ήδη εμφανιστεί, δεν είναι αργά. Η στοχευμένη αποκατάσταση μπορεί να βελτιώσει τη λειτουργικότητα και την ασφάλεια στην καθημερινότητα. Σε κάθε περίπτωση, αξίζει να συζητήσετε με τον ογκολόγο σας και με έναν φυσικοθεραπευτή που γνωρίζει το αντικείμενο, ώστε το πρόγραμμα να είναι ασφαλές και προσαρμοσμένο στη φάση της αγωγής.

Η δουλειά μου είναι ακριβώς αυτή: να φέρω αυτή την τεκμηριωμένη προσέγγιση στο σπίτι του ασθενούς, σε μια περίοδο που η μετακίνηση και η έκθεση σε χώρους αναμονής είναι ό,τι λιγότερο χρειάζεται.

Πηγές: Streckmann F. et al, Preventive Effect of Neuromuscular Training on Chemotherapy-Induced Neuropathy: A Randomized Clinical Trial, JAMA Internal Medicine, 2024 (DOI: 10.1001/jamainternmed.2024.2354). Επιπλέον δεδομένα από συστηματικές ανασκοπήσεις και μεταναλύσεις για την άσκηση στη CIPN, 2021 έως 2025. Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική συμβουλή. Συμβουλευτείτε τον θεράποντα ιατρό σας.